Welke luchtbehandeling en airflow heb ik nodig?

De luchtbehandeling en airflow die je nodig hebt voor een cleanroom hangen af van de vereiste ISO-klasse, het type proces dat plaatsvindt en de hoeveelheid deeltjes die mensen en machines produceren. Hoe strenger de classificatie, hoe meer luchtverversingen per uur nodig zijn en hoe preciezer de luchtstroom gestuurd moet worden. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over cleanroomventilatie, luchtstroom en luchtbehandeling.

Wat bepaalt de benodigde luchtstroom in een cleanroom?

De benodigde luchtstroom in een cleanroom wordt bepaald door de ISO-klasse, de activiteiten die in de ruimte plaatsvinden, de bezetting door mensen en machines, en de hoeveelheid deeltjes die daardoor vrijkomen. Hoe meer deeltjes er worden gegenereerd, hoe meer verse, gefilterde lucht nodig is om de ruimte schoon te houden.

Elke ISO-klasse stelt een maximaal toegestaan aantal deeltjes per kubieke meter vast. Om onder die grens te blijven, moet de luchtbehandeling voldoende capaciteit hebben om vervuilde lucht snel te verdunnen en af te voeren. Daarbij spelen meerdere factoren een rol:

  • Bezetting: Elke persoon in een cleanroom produceert miljoenen deeltjes per minuut. Meer mensen betekent een hogere luchtstroom.
  • Procesactiviteit: Bewerkingen zoals slijpen, mengen of verpakken genereren meer deeltjes dan statische activiteiten.
  • Apparatuur: Machines met bewegende delen, warmteontwikkeling of uitstoot vereisen extra ventilatie.
  • Ruimtegeometrie: De indeling van de ruimte bepaalt hoe efficiënt lucht wordt verdeeld en afgevoerd.

Al deze factoren samen bepalen het ontwerp van het cleanroomluchtbehandelingssysteem en de vereiste hoeveelheid luchtverversingen per uur.

Wat is het verschil tussen laminaire en turbulente luchtstroom?

Laminaire luchtstroom is een gecontroleerde, eenrichtingsstroom van lucht die in parallelle banen van plafond naar vloer of van wand tot wand stroomt. Turbulente luchtstroom, ook wel niet-unidirectionele luchtstroom genoemd, mengt de ruimtelucht door middel van verdunning in plaats van verdringing. Het verschil bepaalt hoe effectief deeltjes worden afgevoerd.

Laminaire luchtstroom: verdringing van deeltjes

Bij laminaire of unidirectionele luchtstroom stroomt gefilterde lucht in een constante, gelijkmatige stroom door de ruimte. Deeltjes worden fysiek meegenomen en via de afvoer verwijderd zonder dat ze zich opnieuw in de ruimte verspreiden. Dit type luchtstroom is vereist in de strengste cleanrooms, zoals ISO 1 tot en met ISO 5, en wordt ook toegepast in lokale beschermde zones zoals LAF-kasten en cleanbenches.

Turbulente luchtstroom: verdunning van deeltjes

Bij turbulente of niet-unidirectionele luchtstroom wordt gefilterde lucht via meerdere inlaatpunten in de ruimte geblazen en gemengd met de aanwezige lucht. De concentratie deeltjes daalt door verdunning. Dit systeem is minder kostbaar en geschikt voor minder kritische cleanrooms, zoals ISO 6 tot en met ISO 9, waar de eisen minder streng zijn.

Hoeveel luchtverversingen per uur zijn vereist per ISO-klasse?

Het aantal luchtverversingen per uur dat vereist is, stijgt naarmate de ISO-klasse strenger wordt. Voor ISO 8 volstaan doorgaans 20 tot 60 luchtverversingen per uur. ISO 7 vereist 60 tot 90 verversingen, ISO 6 circa 150 tot 240, en voor ISO 5 en strenger loopt dit op tot honderden verversingen per uur of wordt overgestapt op laminaire luchtstroom met een dekkingspercentage van het plafond.

De exacte aantallen zijn geen vaste normen die in alle situaties gelden. Ze hangen af van de specifieke toepassing, de ruimtegrootte, de warmtebelasting en de activiteiten in de cleanroom. De ISO 14644-standaard biedt richtlijnen, maar het ontwerp vereist altijd een berekening op maat. Hieronder een globaal overzicht:

  • ISO 8: 20 tot 60 luchtverversingen per uur
  • ISO 7: 60 tot 90 luchtverversingen per uur
  • ISO 6: 150 tot 240 luchtverversingen per uur
  • ISO 5 en strenger: unidirectionele luchtstroom met een minimale luchtsnelheid van 0,45 m/s

Het is ook belangrijk rekening te houden met de operationele staat van de cleanroom: de eisen gelden zowel in rust als tijdens productie, en dat kan grote verschillen opleveren.

Hoe werkt een cleanroomluchtbehandelingssysteem?

Een cleanroomluchtbehandelingssysteem zuivert, conditioneert en verdeelt lucht op een gecontroleerde manier. Buitenlucht of retourlucht wordt gefilterd, op de juiste temperatuur en luchtvochtigheid gebracht, en vervolgens via HEPA- of ULPA-filters de cleanroom ingeblazen. Gebruikte lucht wordt afgevoerd of gerecirculeerd.

De kern van het systeem bestaat uit de volgende onderdelen:

  • Luchtbehandelingskast (AHU): Verwarmt, koelt, bevochtigt of ontvochtigt de lucht en filtert grof vuil.
  • HEPA- of ULPA-filters: Verwijderen ultrafijne deeltjes uit de lucht. HEPA filtert 99,97% van deeltjes van 0,3 micrometer, ULPA filtert nog fijnere deeltjes.
  • Luchtverdeling: Plafondunits, roosters of FFU’s (Fan Filter Units) verdelen de gefilterde lucht gelijkmatig over de ruimte.
  • Retourluchtkanalen: Voeren gebruikte lucht af voor recirculatie of uitstoot.
  • Drukregeling: Bewaakt en handhaaft de gewenste over- of onderdruk ten opzichte van aangrenzende ruimtes.

Moderne systemen worden aangestuurd door een gebouwbeheersysteem (BMS) dat temperatuur, vochtigheid, druk en luchtstroom continu monitort en bijregelt.

Wanneer is positieve of negatieve druk de juiste keuze?

Positieve druk wordt toegepast wanneer de cleanroom beschermd moet worden tegen inkomende vervuiling van buitenaf. Negatieve druk is de juiste keuze wanneer de omgeving beschermd moet worden tegen wat er in de cleanroom plaatsvindt, zoals het werken met gevaarlijke stoffen, pathogenen of allergenen.

Positieve overdruk: bescherming van het product

Bij een positieve druk is de luchtdruk in de cleanroom hoger dan in de omliggende ruimtes. Als een deur opengaat of er een lek is, stroomt lucht naar buiten in plaats van naar binnen. Dit voorkomt dat deeltjes, micro-organismen of ongecontroleerde lucht de cleanroom binnendringen. Positieve druk is standaard in de farma, semiconductor en medtech.

Negatieve onderdruk: bescherming van de omgeving

Bij een negatieve druk is de druk in de cleanroom lager dan daarbuiten. Lucht stroomt naar binnen en kan de ruimte alleen via gecontroleerde afvoerpunten verlaten. Dit wordt toegepast in laboratoria waar gewerkt wordt met gevaarlijke stoffen, cytotoxische medicijnen of besmettelijke materialen. De omgeving en andere medewerkers worden zo beschermd tegen onbedoelde blootstelling.

Hoe wordt de luchtbehandeling getest en gecertificeerd?

De luchtbehandeling van een cleanroom wordt getest en gecertificeerd via een reeks gestandaardiseerde metingen conform ISO 14644. Hierbij worden de deeltjesconcentratie, luchtsnelheid, luchtstroom, filterintegriteit, drukverschillen en temperatuur en vochtigheid gemeten. Op basis van de resultaten wordt een classificatierapport opgesteld.

De certificering verloopt in fasen die overeenkomen met de operationele staat van de cleanroom:

  • As-built: De lege, afgebouwde cleanroom zonder apparatuur of personeel.
  • At-rest: De cleanroom met apparatuur aanwezig maar niet in gebruik.
  • Operational: De cleanroom in volledige bedrijfsomstandigheden met personeel en actieve processen.

Na de initiële certificering is periodieke hercertificering verplicht. ISO 14644 schrijft voor dat cleanrooms minimaal elke zes maanden (voor ISO 5 en strenger) of jaarlijks (voor ISO 6 tot ISO 9) opnieuw worden gemeten. Zo wordt geborgd dat de cleanroom continu aan de classificatie-eisen voldoet en dat afwijkingen tijdig worden gesignaleerd.

Hoe CTC Solutions helpt bij luchtbehandeling en airflow in cleanrooms

Een goed ontworpen luchtbehandelingssysteem is de basis van elke functionerende cleanroom. Wij begeleiden het volledige traject, van de eerste analyse van uw classificatie-eisen tot de oplevering en certificering van de installatie. Onze aanpak is integraal: wij coördineren alle disciplines en zorgen dat het systeem precies aansluit op uw proces, uw normen en uw budget.

Wat wij voor u regelen:

  • Bepalen van de juiste ISO-klasse en bijbehorende luchtverversingsfrequentie
  • Ontwerp van het luchtbehandelingssysteem, inclusief luchtstroom, drukopbouw en filtertype
  • Turnkey realisatie van de cleanroom, modulair en schaalbaar naar uw behoeften
  • Certificering conform ISO 14644 en ondersteuning bij GMP- of FDA-vereisten
  • Periodiek onderhoud en hercertificering voor blijvende compliance

Wilt u weten welke luchtbehandeling het beste past bij uw situatie? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend adviesgesprek. Wij denken graag met u mee.