Cleanrooms worden ontworpen om de concentratie van deeltjes in de lucht strikt te beheersen. Om die beheersing meetbaar en vergelijkbaar te maken, bestaat er een internationaal classificatiesysteem: de ISO 14644-norm. Of je nu werkzaam bent in de farmaceutische industrie, de halfgeleidertechnologie of de medische sector, de ISO-klasse van je cleanroom bepaalt in hoge mate hoe de ruimte wordt ontworpen, gebouwd en gevalideerd.
In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over ISO-klassen voor cleanrooms: van de basisprincipes tot het kiezen van de juiste klasse voor jouw specifieke toepassing.
Wat is een ISO-klasse voor een cleanroom?
Een ISO-klasse voor een cleanroom is een classificatieniveau dat aangeeft hoeveel deeltjes per kubieke meter lucht zijn toegestaan. Hoe lager het ISO-getal, hoe schoner de ruimte. De klassen zijn vastgelegd in de internationale norm ISO 14644-1, die wereldwijd wordt gebruikt als standaard voor de beoordeling en classificatie van cleanrooms.
De norm definieert de maximale concentratie van luchtdeeltjes op basis van een specifieke deeltjesgrootte, doorgaans gemeten in micrometers. Een cleanroom met ISO-klasse 5 staat bijvoorbeeld een veel lagere deeltjesconcentratie toe dan een ruimte met ISO-klasse 8. De klasse is daarmee niet alleen een technische aanduiding, maar ook een contractuele en regulatoire basis voor het ontwerp en de oplevering van een cleanroom.
Belangrijk om te weten: de ISO-klasse geldt voor de lucht in de ruimte, niet voor de oppervlakken of het gedrag van de mensen die erin werken. Die aspecten vallen onder aanvullende protocollen en normen.
Welke ISO-klassen voor cleanrooms zijn er?
ISO 14644-1 onderscheidt negen klassen, aangeduid als ISO 1 tot en met ISO 9. ISO 1 is de schoonste klasse, met de strengste eisen aan de luchtdeeltjesconcentratie. ISO 9 heeft de minst strenge eisen en komt qua luchtkwaliteit overeen met gewone buitenlucht.
Hieronder vind je een overzicht van de meest gebruikte ISO-klassen en hun toepassingsgebied:
- ISO 1 en ISO 2: Uiterst strenge klassen, vrijwel uitsluitend toegepast in geavanceerde halfgeleiderproductie en nanotechnologie.
- ISO 3 en ISO 4: Gebruikt in de productie van precisie-elektronica en bepaalde farmaceutische toepassingen met de hoogste reinheidseisen.
- ISO 5: Een veelgebruikte klasse in de farmaceutische industrie, onder meer voor aseptische verwerking en vullijnen.
- ISO 6 en ISO 7: Breed toegepast in farma, medtech en hightech, vaak als achtergrondruimte rondom een strengere kernzone.
- ISO 8: De meest gangbare klasse voor algemene cleanroomtoepassingen, zoals verpakkingsruimtes in de farmaceutische industrie of productieomgevingen in de voedingssector.
- ISO 9: Wordt zelden als cleanroom aangeduid; de luchtkwaliteit is vergelijkbaar met die van een goed geventileerde kantoorruimte.
In de praktijk worden ISO 5, ISO 7 en ISO 8 het meest gebouwd en gecertificeerd. De exacte keuze hangt af van het productieproces, de sector en eventuele regelgeving.
Hoe verschilt ISO-classificatie van GMP-klassen?
ISO-classificatie en GMP-klassen zijn twee verschillende systemen die beide worden gebruikt in de farmaceutische industrie, maar vanuit een ander perspectief. ISO 14644 is een internationale technische norm voor luchtdeeltjesconcentraties. GMP-klassen (A, B, C en D) zijn Europese regulatoire eisen voor de productie van geneesmiddelen, vastgelegd in de EU-GMP-richtlijnen.
De twee systemen overlappen gedeeltelijk. GMP-klasse A komt overeen met ISO 5, klasse B met ISO 7 in at-rest, klasse C met ISO 8 en klasse D met ISO-niveaus die vergelijkbaar zijn met ISO 8 of hoger. Het verschil zit echter niet alleen in de getallen. GMP-klassen stellen ook eisen aan microbiologische besmetting, personeel, procedures en documentatie. ISO 14644 richt zich uitsluitend op de fysische deeltjesconcentratie in de lucht.
Voor farmaceutische bedrijven geldt vaak dat ze aan beide systemen moeten voldoen. De ISO-norm biedt de meetmethodiek en technische classificatie, terwijl de GMP-richtlijnen het bredere kwaliteits- en veiligheidskader bepalen. Een cleanroom die voldoet aan ISO 5 voldoet daarmee nog niet automatisch aan GMP-klasse A als de microbiologische monitoring of de procedurele eisen niet op orde zijn.
Hoe wordt de ISO-klasse van een cleanroom bepaald?
De ISO-klasse van een cleanroom wordt bepaald door de luchtdeeltjesconcentratie op meerdere locaties in de ruimte te meten, conform de meetmethode zoals beschreven in ISO 14644-1. Een gecertificeerde partij voert deze metingen uit met gekalibreerde deeltjestellers en vergelijkt de resultaten met de maximale grenswaarden per klasse.
De drie operationele toestanden
Een belangrijk aspect van de ISO-classificatie is dat een cleanroom in drie verschillende toestanden kan worden gemeten en beoordeeld:
- As-built: De ruimte is gereed, maar er is nog geen apparatuur of personeel aanwezig.
- At-rest: De apparatuur is geïnstalleerd en in werking, maar er is geen personeel aanwezig.
- Operational: De ruimte is volledig in gebruik, inclusief personeel en productieactiviteiten.
De gemeten klasse kan per toestand verschillen. In de praktijk wordt de ISO-klasse doorgaans vastgesteld in de at-rest-situatie, maar voor kritische processen kan ook de operational-toestand worden gemeten. Na de initiële classificatie is periodieke hercertificering vereist om te bevestigen dat de ruimte aan de gestelde eisen blijft voldoen.
Welke ISO-klasse heb ik nodig voor mijn toepassing?
De benodigde ISO-klasse hangt af van het productieproces, de sector en de geldende regelgeving. Er is geen universeel antwoord, maar de klasse wordt bepaald door de gevoeligheid van het product voor besmetting en de specifieke normen die van toepassing zijn in jouw industrie.
Als vuistregel geldt: hoe gevoeliger het product voor deeltjesbesmetting, hoe lager de ISO-klasse die vereist is. Hieronder vind je een globaal overzicht per sector:
- Farmaceutische industrie: ISO 5 tot en met ISO 8, afhankelijk van het type productieproces (aseptisch, steriel, verpakking).
- Medische hulpmiddelen: Doorgaans ISO 7 of ISO 8, afhankelijk van het risiconiveau van het product.
- Halfgeleiders en elektronica: ISO 3 tot en met ISO 6, afhankelijk van de structuurgrootte en procesnauwkeurigheid.
- Voedingsindustrie: Vaak ISO 7 of ISO 8, met aanvullende microbiologische eisen vanuit HACCP en voedselveiligheidswetgeving.
- Chemie en laboratoria: Variabel, afhankelijk van de aard van de stoffen en de vereiste procescontrole.
Naast de ISO-klasse spelen ook factoren als de gewenste luchtstroom (turbulent of laminair), de overdruk ten opzichte van aangrenzende ruimtes en de aanwezigheid van specifieke installaties een rol bij het ontwerp. Een goede risicoanalyse van het productieproces vormt de basis voor de juiste keuze.
Hoe CTC Solutions helpt bij het bepalen en realiseren van de juiste ISO-klasse
Het kiezen van de juiste ISO-klasse is een strategische beslissing die directe gevolgen heeft voor de bouwkosten, de installatiecomplexiteit en de operationele eisen van je cleanroom. Wij begeleiden organisaties door dit proces van begin tot eind, zodat de cleanroom precies aansluit op de behoeften van het productieproces en voldoet aan alle geldende normen.
Wat wij bieden:
- Advies over de juiste ISO-klasse op basis van jouw productieproces, sector en regelgeving
- Integraal ontwerp waarbij bouwkundige en installatietechnische eisen op elkaar worden afgestemd
- Turnkey realisatie van cleanrooms, van pre-engineering tot oplevering en nazorg
- Coördinatie van alle betrokken specialisten vanuit één aanspreekpunt
- Certificering en periodieke hercertificering conform ISO 14644
Of het nu gaat om een compacte ISO 7-ruimte voor medische hulpmiddelen of een grote ISO 5-omgeving voor aseptische farmaceutische productie: wij zorgen voor een gecontroleerde omgeving die werkt. Neem contact op met CTC Solutions voor cleanroom expertise voor een vrijblijvend gesprek over jouw cleanroomproject.