Wat zijn de eisen voor een cleanroom?

Een cleanroom bouwen of inrichten is geen eenvoudige opgave. Er komen strikte technische, bouwkundige en normatieve eisen bij kijken die sterk afhangen van de toepassing en de industrie. Of het nu gaat om de productie van medicijnen, halfgeleiders of medische hulpmiddelen: wie een cleanroom wil realiseren, moet precies weten aan welke eisen hij moet voldoen. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over cleanroomeisen, van ISO-classificaties tot certificering.

Centraal in de internationale normering staat de ISO 14644-norm, die wereldwijd de standaard vormt voor de classificatie en het beheer van cleanrooms. We leggen uit wat deze norm inhoudt, hoe hij zich verhoudt tot GMP-regelgeving en wat er praktisch komt kijken bij het bouwen en keuren van een gecertificeerde cleanroom.

Wat is een cleanroom en waarvoor wordt hij gebruikt?

Een cleanroom is een gecontroleerde omgeving waarin de concentratie van luchtdeeltjes, micro-organismen en andere verontreinigingen strikt wordt beheerst. De ruimte is ontworpen om contaminatie te minimaliseren en te voldoen aan specifieke reinheidsklassen. Cleanrooms worden ingezet in industrieën waar zelfs minimale verontreiniging kan leiden tot productfouten, veiligheidsrisico’s of overtredingen van regelgeving.

Typische toepassingen zijn de productie van farmaceutische producten, halfgeleiders, medische hulpmiddelen en hoogwaardige optische systemen. Ook in de voedingsindustrie worden cleanrooms steeds vaker ingezet, vanwege toenemende eisen op het gebied van hygiëne en voedselveiligheid. De kern van een cleanroom is altijd hetzelfde: het beheersen van de omgeving, zodat het productieproces of de handeling onder gegarandeerde condities kan plaatsvinden.

Welke ISO-classificaties bestaan er voor cleanrooms?

ISO 14644-1 definieert negen reinheidsklassen voor cleanrooms, aangeduid als ISO 1 tot en met ISO 9. Hoe lager het getal, hoe strenger de eisen aan de luchtkwaliteit. ISO 1 vertegenwoordigt de schoonste omgeving, met maximaal 10 deeltjes per kubieke meter van 0,1 micrometer of groter. ISO 9 komt overeen met gewone buitenlucht.

In de praktijk worden de meeste cleanrooms geclassificeerd tussen ISO 5 en ISO 8. Een farmaceutische productieruimte vereist doorgaans ISO 5 of ISO 7, terwijl een assemblageruimte voor elektronische componenten vaak kan volstaan met ISO 6 of ISO 7. De classificatie bepaalt welke eisen gelden voor luchtfiltratie, luchtwisselingen, drukopbouw en materiaalgebruik. Het is dan ook essentieel om de juiste klasse vast te stellen voordat het ontwerp begint.

Hoe verhoudt ISO 14644 zich tot andere normen?

ISO 14644 is de internationale basisnorm voor cleanroomclassificatie en wordt wereldwijd erkend. Naast ISO 14644 bestaan er sectorspecifieke normen en richtlijnen, zoals GMP voor de farmaceutische sector en specifieke SEMI-normen voor de halfgeleiderindustrie. Deze normen bouwen voort op de ISO-classificatie, maar voegen extra eisen toe die specifiek zijn voor de betreffende industrie.

Wat zijn de eisen voor luchtfiltratie en ventilatie in een cleanroom?

Luchtfiltratie en ventilatie zijn de meest kritische technische aspecten van een cleanroom. De lucht moet continu worden gefilterd via HEPA- of ULPA-filters om deeltjes en micro-organismen te verwijderen. Het aantal luchtwisselingen per uur en de luchtstroomrichting zijn afhankelijk van de vereiste ISO-klasse.

Voor hogere reinheidsklassen, zoals ISO 5, wordt laminaire luchtstroom toegepast: lucht stroomt in één richting door de ruimte, waardoor deeltjes efficiënt worden afgevoerd zonder turbulentie. Bij lagere klassen, zoals ISO 7 of ISO 8, volstaat turbulente menging met een hoog aantal luchtwisselingen. Naast filtratie speelt ook de overdruk een belangrijke rol: een cleanroom wordt doorgaans onder overdruk gehouden ten opzichte van omliggende ruimtes, zodat verontreinigde lucht niet naar binnen kan stromen. In sommige toepassingen, zoals bij gevaarlijke stoffen, wordt juist onderdruk aangehouden.

Welke filters worden gebruikt in een cleanroom?

HEPA-filters (High Efficiency Particulate Air) zijn de standaard in de meeste cleanrooms en houden minimaal 99,97% van de deeltjes van 0,3 micrometer of groter tegen. Voor de strengste klassen worden ULPA-filters (Ultra Low Penetration Air) ingezet, met een efficiëntie van minimaal 99,9995%. De keuze van het filter hangt direct samen met de vereiste ISO-klasse en het type toepassing.

Wat is het verschil tussen GMP- en ISO-eisen voor cleanrooms?

ISO 14644 definieert de fysische reinheid van lucht op basis van deeltjesconcentraties. GMP (Good Manufacturing Practice) gaat verder en stelt aanvullende eisen aan processen, materialen, personeel en documentatie, specifiek voor de farmaceutische en medische sector. Waar ISO de omgeving classificeert, reguleert GMP het totale productieproces binnen die omgeving.

De Europese GMP-richtlijn hanteert vier klassen: A, B, C en D. Klasse A komt overeen met ISO 5 en is bedoeld voor de meest kritische handelingen, zoals het vullen van steriele producten. Klasse B is de achtergrondruimte voor klasse A-handelingen en vereist eveneens ISO 5 in rust. Klassen C en D corresponderen respectievelijk met ISO 7 en ISO 8. Het grote verschil is dat GMP ook microbiologische grenswaarden stelt, terwijl ISO 14644 zich beperkt tot niet-levende deeltjes. Wie een cleanroom bouwt voor farmaceutische productie, moet aan beide normenkaders voldoen.

Welke materiaal- en bouwkundige eisen gelden voor een cleanroom?

Materialen in een cleanroom moeten glad, niet-poreus, gemakkelijk te reinigen en bestand zijn tegen de gebruikte reinigingsmiddelen en desinfectantia. Ze mogen geen deeltjes of chemische stoffen afgeven aan de omgeving. Dit geldt voor wanden, vloeren, plafonds, maar ook voor meubilair, apparatuur en doorvoeren.

Veelgebruikte materialen zijn roestvast staal, gecoat aluminium, epoxyvloeren en sandwichpanelen met een glad afwerkingsoppervlak. Hoeken en aansluitingen worden afgerond uitgevoerd om stofophoping te voorkomen en reiniging te vergemakkelijken. Doorvoeren voor kabels, leidingen en ventilatie moeten luchtdicht worden afgewerkt. Daarnaast gelden er eisen aan sluissystemen (airlocks) voor personeel en materialen, zodat contaminatie van buiten wordt tegengehouden. De bouwkundige uitvoering heeft direct invloed op de haalbaarheid van de vereiste ISO-klasse.

Hoe wordt een cleanroom gecertificeerd en gekeurd?

Een cleanroom wordt gecertificeerd via een formele classificatiemeting conform ISO 14644-1 en ISO 14644-2. Daarbij worden de deeltjesconcentraties in de lucht gemeten op een vastgesteld aantal meetpunten, verdeeld over de ruimte. De meting wordt uitgevoerd door een geaccrediteerde partij en de resultaten worden vastgelegd in een officieel certificaat.

De keuring omvat ook het testen van de luchtstroom, de overdruk, de integriteit van de HEPA-filters (via een zogenoemde filterintegriteitsmeting) en de temperatuur- en vochtigheidsbeheersing. Na de eerste certificering schrijft ISO 14644-2 periodieke herkeuring voor om de classificatie te handhaven. De frequentie van herkeuring hangt af van de ISO-klasse en de risicobeoordeling van de toepassing. Voor GMP-ruimtes gelden aanvullende kwalificatie-eisen, zoals IQ (installatiekwalificatie), OQ (operationele kwalificatie) en PQ (prestatiekwalificatie).

Hoe CTC Solutions u helpt bij het voldoen aan cleanroomeisen

Het realiseren van een cleanroom die aan alle geldende eisen voldoet, vereist diepgaande kennis van normen, installaties en bouwkunde. Wij als ervaren cleanroom specialist nemen het volledige traject uit handen, van de eerste adviesfase tot en met de oplevering en nazorg. Concreet betekent dit:

  • Het bepalen van de juiste ISO-klasse en het bijbehorende ontwerp op basis van uw productieproces en sectorspecifieke eisen (ISO 14644, GMP, FDA)
  • Het ontwerp van het volledige luchtbehandelingssysteem, inclusief HEPA/ULPA-filtratie, luchtstroom en drukverschillen
  • De selectie en toepassing van de juiste bouwmaterialen voor wanden, vloeren, plafonds en doorvoeren
  • De coördinatie van alle betrokken onderaannemers: bouwkundig, installatietechnisch en elektrotechnisch
  • Begeleiding van de certificering en kwalificatie conform ISO 14644 en GMP-eisen
  • Onderhoud en periodieke herkeuring om uw cleanroomclassificatie duurzaam te borgen

Als onafhankelijk turnkey cleanroombouwmeester voor uw project zijn wij uw enige aanspreekpunt gedurende het hele project. Wilt u weten wat een cleanroom voor uw specifieke situatie vereist? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend adviesgesprek en ontdek hoe wij uw project van begin tot eind begeleiden.