Wat gebeurt er met de luchtbalans als je een bestaande cleanroom uitbreidt?

Bij een uitbreiding van een bestaande cleanroom verandert de luchtbalans altijd, omdat extra volume, extra aanvoer en extra afvoer de verhouding tussen toevoer- en afvoerdebieten verschuiven. Daardoor kunnen de drukverschillen tussen ruimtes afwijken van het ontwerp. Zonder herberekening, herafstelling en validatie loopt de overdruk van de bestaande cleanroom risico. Hieronder lees je hoe dat werkt en hoe je het beheerst.

Waarom raakt de drukcascade verstoord bij een uitbreiding?

De drukcascade raakt verstoord omdat een uitbreiding nieuwe luchtstromen, extra leidingwerk en nieuwe lekpaden toevoegt aan een systeem dat in evenwicht was afgesteld. Elke wijziging in toevoer, afvoer of ruimtevolume verschuift de drukverschillen tussen aangrenzende ruimtes, waardoor de overdruk in de cleanroom kan wegvallen.

Een drukcascade werkt door ruimtes met de hoogste reinheidseisen een iets hogere druk te geven dan de omliggende ruimtes. Lucht stroomt dan van schoon naar minder schoon, en niet andersom. Bij een uitbreiding speelt een aantal factoren tegelijk een rol:

  • Nieuw volume: een grotere ruimte vraagt meer luchtverversing om dezelfde reinheid te halen.
  • Extra lekpaden: nieuwe deuren, doorvoeren, sluizen en wandaansluitingen laten lucht ontsnappen.
  • Aansluiting op oud systeem: de nieuwe kanalen delen vaak een bestaand toevoer- en afvoernetwerk, waardoor de weerstand in het hele netwerk verandert.
  • Gewijzigde looproutes: nieuwe sluizen en doorgangen veranderen de manier waarop de druk zich in de praktijk gedraagt.

Het gevolg is dat ook de bestaande ruimtes, die niet fysiek zijn aangepast, ineens anders reageren. Daarom moet je een uitbreiding altijd als een ingreep in het gehele luchtsysteem zien en niet als een losse bijbouw.

Kan de bestaande luchtbehandelingskast de uitbreiding aan?

Dat kan, maar alleen als de luchtbehandelingskast voldoende reservecapaciteit heeft voor extra luchtdebiet, filtratie, koeling, verwarming en bevochtiging. Dit moet je vooraf berekenen. Veel bestaande installaties zijn op hun huidige belasting afgestemd en hebben weinig marge voor een uitbreiding.

Voor de beoordeling van de cleanroom-HVAC-capaciteit kijk je naar een aantal punten:

  1. Luchtdebiet: kan de ventilator het extra volume leveren bij de benodigde statische druk?
  2. Filtercapaciteit: zijn de HEPA-filters en voorfilters berekend op het extra debiet zonder dat de luchtsnelheid te hoog wordt?
  3. Thermische belasting: kunnen koel- en verwarmingsbatterijen de extra warmtelast en het gewenste temperatuur- en vochtbereik aan?
  4. Kanaalwerk: zijn de bestaande kanalen groot genoeg, of ontstaat er te veel weerstand en geluid?
  5. Regeling: kan het regelsysteem de extra zones en klepposities aansturen?

Blijkt de capaciteit te krap, dan zijn er twee gangbare routes: de bestaande kast opwaarderen of een aparte luchtbehandelingskast plaatsen voor de nieuwe ruimte. Een aparte kast geeft vaak meer rust voor de bestaande productie, omdat het oude systeem minder wordt aangeraakt. Dit moet in het concept- en ontwerpstadium worden vastgelegd, niet pas tijdens de bouw.

Hoe hou je de luchtbalans in evenwicht tijdens de bouw?

Je houdt de luchtbalans in evenwicht tijdens de bouw door de bouwzone fysiek en luchttechnisch af te scheiden van de operationele cleanroom, tijdelijke onderdruk in de bouwzone aan te houden en de drukken continu te monitoren. Zo voorkom je dat stof en vervuiling naar de bestaande ruimte trekken.

Praktische maatregelen die in de praktijk goed werken:

  • Tijdelijke wanden en sluizen: sluit de bouwzone luchtdicht af en werk met een aparte toegangsroute voor bouwpersoneel en materiaal.
  • Onderdruk in de bouwzone: zorg dat lucht altijd van de cleanroom naar de bouwzone stroomt, nooit andersom.
  • Continue drukmeting: plaats drukmeters met alarmering op de kritieke overgangen, zodat afwijkingen direct zichtbaar zijn.
  • Gefaseerde aansluiting: koppel de nieuwe kanalen pas op het bestaande systeem aan als de nieuwe ruimte schoon en afgesteld is.
  • Heldere planning: leg stillegmomenten van de luchtbehandeling vooraf vast en stem ze af met productie.

Bij dit soort projecten werken bouwkundige, elektrotechnische en werktuigbouwkundige partijen door elkaar heen. Onduidelijke afstemming leidt snel tot onverwachte drukwijzigingen. Eén coördinerende partij die alle disciplines overziet, voorkomt veel van deze problemen.

Hoe stel je de luchtbalans na oplevering opnieuw af?

Na oplevering stel je de luchtbalans opnieuw af door de debieten van toevoer en afvoer per ruimte te meten, de regelkleppen bij te stellen en de gewenste drukverschillen tussen alle ruimtes te verifiëren. Dit gebeurt voor de gehele installatie, dus ook voor de bestaande ruimtes, en niet alleen voor de uitbreiding.

Een bewezen werkvolgorde ziet er zo uit:

  1. Nulmeting: leg de actuele debieten en drukken vast, voor zover de bestaande situatie daarvoor geschikt is.
  2. Debieten instellen: stel toevoer- en afvoerdebieten per ruimte af op de ontwerpwaarden, inclusief de gewenste debietverschillen die de overdruk bepalen.
  3. Drukverschillen controleren: controleer de druk tussen elke twee aangrenzende ruimtes en corrigeer waar nodig.
  4. Dynamisch testen: open en sluit deuren en sluizen en kijk hoe snel de druk herstelt.
  5. Vastleggen: documenteer alle instellingen, zodat ze later reproduceerbaar zijn.

Let op dat de luchtverversing van de cleanroom bij uitbreiding vaak iteratief moet worden afgesteld. Het verhogen van het debiet in de ene ruimte beïnvloedt de andere. Reken dus op meerdere afstelrondes in plaats van één.

Is herkwalificatie nodig na een cleanroom-uitbreiding?

Ja, herkwalificatie is in de regel nodig na een cleanroom-uitbreiding. De nieuwe ruimte moet volledig worden gekwalificeerd, en de bestaande ruimte moet opnieuw worden getest voor zover de uitbreiding het luchtsysteem of de drukcascade heeft beïnvloed. De omvang bepaal je met een risicobeoordeling.

De internationale norm ISO 14644 beschrijft hoe je cleanrooms classificeert en test. Voor een uitbreiding gaat het gewoonlijk om de volgende controles:

  • Deeltjestelling: bevestig dat de ruimte de vereiste ISO-klasse haalt, bij ons in de praktijk vooral klasse 6, 7 en 8.
  • Luchtdebiet en luchtverversing: toon aan dat het ontworpen debiet daadwerkelijk wordt gehaald.
  • Drukverschillen: valideer de overdruk tussen alle relevante ruimtes.
  • Filterintegriteit: test de HEPA-filters op lekkage.
  • Herstel- en leesbaarheidstesten: beoordeel hoe snel de ruimte terugkeert naar de gewenste klasse na verstoring.

Voor de farmaceutische sector komen daar vaak aanvullende eisen uit GMP bij, die procesmatiger van aard zijn dan ISO 14644. Houd daarom rekening met beide kaders als jouw productie eronder valt. Een goede risicobeoordeling vooraf voorkomt dat je te veel of juist te weinig test.

Hoe helpt CTC Solutions bij een cleanroom-uitbreiding?

Wij begeleiden de uitbreiding van jouw cleanroom van begin tot eind, met één aanspreekpunt voor alle disciplines. Wij zijn de onafhankelijke bouwmeester die de luchtbalans, de bouw en de validatie op elkaar afstemt, zodat jouw bestaande productie zo min mogelijk hinder ondervindt.

Zo pakken wij dat aan:

  • Deep Dive en opmeting: we brengen jouw wensen, de bestaande situatie en de actuele luchtbalans in kaart.
  • Bouwteam en ontwerp: we stellen het juiste team samen en werken een concept uit waarin de HVAC-capaciteit en de drukcascade vooraf zijn doorgerekend. De luchttechnische installaties worden uitgevoerd door onze vaste partners, onder onze coördinatie.
  • Uitvoering met oog voor de productie: we coördineren bouwkundig, elektrotechnisch en werktuigbouwkundig werk en bewaken de kwaliteit, de reiniging en de validatie.
  • Oplevering en onderhoud: we leveren op met rapportage en certificeringen en blijven beschikbaar voor garanties en keuringen.

Meer over onze werkwijze lees je op de pagina over turnkey cleanrooms, en een algemeen beeld van wat wij doen vind je op onze website. Wil je een uitbreiding van jouw cleanroom laten beoordelen? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek, dan kijken we samen naar jouw situatie en de mogelijkheden.