Luchtkwaliteit is de ruggengraat van elke cleanroom. Zonder de juiste hoeveelheid luchtverversingen per uur kunnen zelfs de best gebouwde cleanrooms niet voldoen aan de vereiste reinheidsklassen. Of u nu werkt in de farmaceutische industrie, de hightechsector of de voedingsmiddelenindustrie: inzicht in luchtverversingen is essentieel voor een goed functionerende cleanroom.
In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over luchtverversingen in cleanrooms, van de basisprincipes tot de praktische verificatie en de gevolgen van een onjuiste instelling.
Wat zijn luchtverversingen per uur in een cleanroom?
Luchtverversingen per uur, ook wel Air Changes per Hour (ACH) of ACPH genoemd, geven aan hoe vaak het totale luchtvolume van een cleanroom per uur wordt ververst door het HVAC-systeem. Een waarde van 20 ACH betekent dus dat het volledige luchtvolume van de ruimte twintig keer per uur wordt gefilterd en vervangen.
Dit principe is fundamenteel voor contaminatiebeheersing. Elke keer dat lucht door HEPA- of ULPA-filters wordt geleid, worden deeltjes, micro-organismen en andere verontreinigingen uit de luchtstroom verwijderd. Hoe vaker dit gebeurt, hoe schoner de omgeving blijft. Luchtverversingen zijn dan ook een van de meest direct meetbare parameters voor de reinheid van een cleanroom.
Hoeveel luchtverversingen per uur zijn vereist per ISO-klasse?
Het vereiste aantal luchtverversingen per uur verschilt sterk per ISO-klasse. Hoe strenger de reinheidsklasse, hoe meer luchtverversingen nodig zijn. ISO 8-ruimtes werken doorgaans met 10 tot 25 ACH, terwijl ISO 5-ruimtes al snel 240 tot 480 ACH vereisen, afhankelijk van het type luchtstroom.
Hieronder vindt u een globaal overzicht per ISO-klasse:
- ISO 8: 10 tot 25 luchtverversingen per uur
- ISO 7: 30 tot 60 luchtverversingen per uur
- ISO 6: 60 tot 90 luchtverversingen per uur
- ISO 5: 240 tot 480 luchtverversingen per uur (veelal laminaire luchtstroom)
- ISO 4 en hoger: volledige laminaire luchtstroom met 100% dekking
Voor farmaceutische cleanrooms die onder GMP-richtlijnen vallen, gelden aanvullende eisen die aansluiten op de EU-GMP-klassen A tot en met D. Klasse A, vergelijkbaar met ISO 5, vereist altijd een laminaire luchtstroom met een specifieke luchtsnelheid, ongeacht het aantal verversingen. Het is dus belangrijk om niet alleen naar de ACH-waarde te kijken, maar ook naar de bijbehorende normen en richtlijnen voor de specifieke sector.
Welke factoren bepalen het benodigde aantal luchtverversingen?
Het benodigde aantal luchtverversingen per uur in een cleanroom wordt bepaald door een combinatie van factoren: de gewenste ISO-klasse, de activiteiten die plaatsvinden in de ruimte, het aantal aanwezige personen, de aanwezige apparatuur en de ruimtegeometrie.
Activiteiten en bezetting
Mensen zijn de grootste bron van contaminatie in een cleanroom. Een persoon in beweging produceert aanzienlijk meer deeltjes dan iemand die stilstaat. Ruimtes met intensieve activiteiten of veel medewerkers vereisen daardoor meer luchtverversingen om de gewenste reinheidsklasse te handhaven.
Apparatuur en processen
Machines, warmtebronnen en chemische processen kunnen de lucht belasten met deeltjes, warmte of dampen. De aanwezigheid van dergelijke bronnen verhoogt de vereiste ventilatiesnelheid. Ook de warmteafgifte van apparatuur speelt een rol, omdat temperatuurverschillen luchtstromen kunnen verstoren.
Ruimtegeometrie en layout
De hoogte, breedte en indeling van een cleanroom beïnvloeden de effectiviteit van de luchtstroom. Een ruimte met veel obstakels of dode hoeken heeft meer verversingen nodig om een homogene luchtkwaliteit te garanderen. Een doordacht ontwerp kan het benodigde aantal ACH juist verlagen zonder in te leveren op reinheid.
Wat is het verschil tussen laminaire en turbulente luchtstroom?
Laminaire luchtstroom is een geordende, eenrichtingsluchtstroom waarbij lucht in parallelle banen van plafond naar vloer of van wand naar wand stroomt. Turbulente luchtstroom, ook wel niet-unidirectioneel genoemd, mengt de lucht in de ruimte via een mix van aanvoer- en afvoeropeningen.
Laminaire luchtstroom wordt toegepast in de strengste cleanroomklassen, zoals ISO 5 en hoger. Het grote voordeel is dat verontreinigingen direct worden afgevoerd zonder te mengen met de omgevingslucht. Dit maakt het bijzonder geschikt voor kritische processen, zoals het vullen van injecteerbare geneesmiddelen of de productie van halfgeleiders.
Turbulente luchtstroom is effectief voor minder kritische klassen, zoals ISO 7 en ISO 8. De lucht wordt wel gefilterd, maar mengt zich in de ruimte, waardoor contaminanten worden verdund in plaats van direct afgevoerd. Dit systeem is goedkoper in aanleg en onderhoud, maar minder geschikt voor processen waarbij zelfs minimale contaminatie een risico vormt.
Hoe worden luchtverversingen gemeten en geverifieerd in de praktijk?
Luchtverversingen worden geverifieerd door de luchtvolumestroom te meten bij de toevoer- en afvoeropeningen en deze te vergelijken met het berekende ruimtevolume. Dit gebeurt met gekalibreerde meetinstrumenten, zoals een anemometer of een balometer, conform de ISO 14644-normen.
De verificatie maakt deel uit van de bredere kwalificatie van een cleanroom, die bestaat uit drie fasen:
- IQ (Installation Qualification): verificatie dat alle systemen correct zijn geïnstalleerd
- OQ (Operational Qualification): verificatie dat systemen functioneren binnen de gestelde parameters, inclusief ACH
- PQ (Performance Qualification): verificatie dat de ruimte onder operationele omstandigheden voldoet aan de reinheidsklasse
Na de initiële kwalificatie worden luchtverversingen periodiek opnieuw bevestigd als onderdeel van het onderhoudsprogramma. De frequentie hiervan hangt af van de ISO-klasse en de sectorspecifieke regelgeving. In de farmaceutische industrie is jaarlijkse hercertificering gebruikelijk, terwijl sommige sectoren halfjaarlijkse controles vereisen.
Wat zijn de gevolgen van te weinig of te veel luchtverversingen?
Te weinig luchtverversingen per uur leiden tot een ophoping van deeltjes en micro-organismen in de cleanroom, waardoor de gewenste ISO-klasse niet wordt gehaald. Te veel luchtverversingen verhogen de energiekosten en kunnen turbulentie veroorzaken, waardoor juist nieuwe contaminatierisico’s ontstaan.
Gevolgen van onvoldoende luchtverversingen
Wanneer het aantal ACH te laag is, stijgt de deeltjesconcentratie in de ruimte. Dit kan leiden tot productvervuiling, mislukte kwaliteitscontroles en in gereguleerde sectoren zelfs tot het stilleggen van de productie door toezichthouders. De gevolgen zijn niet alleen operationeel, maar ook financieel en reputatiegerelateerd.
Gevolgen van overmatige luchtverversingen
Een te hoog aantal luchtverversingen klinkt veilig, maar brengt ook nadelen met zich mee. Het energieverbruik stijgt aanzienlijk, omdat het koelen, verwarmen en filteren van grote luchtvolumes kostbaar is. Bovendien kan een te hoge luchtsnelheid lichte materialen of verpakkingen verplaatsen en ongewenste turbulentie creëren, met het tegenovergestelde effect van wat beoogd wordt. Het vinden van de juiste balans is dan ook een kwestie van zorgvuldig ontwerp en regelmatige verificatie.
Hoe CTC Solutions helpt bij luchtverversingen in uw cleanroom
Het correct dimensioneren en valideren van luchtverversingen in een cleanroom vereist technische kennis, sectorervaring en een integrale aanpak. Dat is precies waar wij bij CTC Solutions het verschil maken. Wij begeleiden uw cleanroomproject van begin tot eind, waarbij de luchttechnische installatie altijd in lijn is met uw reinheidsklasse, processen en regelgeving.
Wat wij voor u doen:
- Berekening van het benodigde aantal luchtverversingen op basis van ISO-klasse, ruimtegeometrie en activiteiten
- Ontwerp en realisatie van het HVAC-systeem, inclusief de keuze voor laminaire of turbulente luchtstroom
- Coördinatie van alle bouwkundige en installatietechnische partijen, zodat u één aanspreekpunt heeft
- Kwalificatie en certificering van de cleanroom conform ISO 14644 en sectorspecifieke normen, zoals GMP en FDA
- Periodiek onderhoud en hercertificering om uw cleanroom blijvend compliant te houden
Wilt u zeker weten dat uw cleanroom voldoet aan alle eisen voor luchtverversingen en reinheidsklassen? Neem contact op met CTC Solutions voor een vrijblijvend adviesgesprek. Wij helpen u graag verder.