Hoe kies je de juiste ISO-klasse voor jouw cleanroom?

De keuze voor de juiste cleanroomclassificatie is een van de meest bepalende beslissingen in een cleanroomproject. Te streng classificeren drijft de kosten onnodig op; te soepel classificeren brengt je product, je proces en mogelijk je certificering in gevaar. Toch worstelen veel organisaties met de vraag: welke ISO-klasse past nu écht bij mijn situatie?

In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over ISO-klassen voor cleanrooms, van de basisprincipes tot de meest gemaakte fouten. Of je nu voor het eerst een cleanroom laat bouwen of een bestaande ruimte wilt heroverwegen, hier vind je de informatie die je nodig hebt om een weloverwogen keuze te maken.

Wat is een ISO-klasse voor een cleanroom?

Een ISO-klasse is een internationale classificatie die aangeeft hoeveel deeltjes van een bepaalde grootte per kubieke meter lucht maximaal aanwezig mogen zijn in een cleanroom. De schaal loopt van ISO 1 (uiterst schoon) tot ISO 9 (vergelijkbaar met gewone binnenlucht), waarbij elke klasse strengere eisen stelt aan luchtfiltratie, luchtwisselingen en ruimteontwerp.

De norm die hiervoor wordt gebruikt is ISO 14644-1, de internationale standaard voor cleanrooms en aanverwante gecontroleerde omgevingen. Deze norm definieert per klasse de maximale deeltjesconcentratie voor deeltjes van 0,1 tot 5 micrometer. Hoe lager het ISO-nummer, hoe minder deeltjes er in de lucht mogen zitten en hoe zwaarder de technische eisen aan de ruimte zijn.

In de praktijk bepaalt de ISO-klasse dus niet alleen de luchtkwaliteit, maar ook de constructievereisten van de cleanroom zelf: de materiaalkeuze voor wanden en plafonds, het type HEPA- of ULPA-filters, de overdruk ten opzichte van aangrenzende ruimtes en de eisen aan personeel en gowningprocedures.

Welke ISO-klassen worden het meest gebruikt in de industrie?

In de industrie worden voornamelijk ISO 5 tot en met ISO 8 toegepast, afhankelijk van de sector en het type proces. ISO 7 en ISO 8 zijn de meest gangbare klassen voor algemene productieomgevingen, terwijl ISO 5 en ISO 6 worden ingezet voor kritische processen waarbij zelfs minimale verontreiniging onaanvaardbaar is.

Veelgebruikte klassen per sector

  • ISO 5: Aseptische handelingen in de farmaceutische industrie, zoals het vullen van injectables en het werken met steriele producten.
  • ISO 6: Ondersteunende ruimtes rondom ISO 5-zones en bepaalde toepassingen in de halfgeleiderindustrie.
  • ISO 7: Veelgebruikt in de medische-hulpmiddelensector, farma en hightechassemblage.
  • ISO 8: Gangbaar in de voedingsindustrie, algemene elektronicaproductie en minder kritische farmaceutische processen.

ISO 1 tot en met ISO 4 worden vrijwel uitsluitend toegepast in de halfgeleider- en nanotechnologie, waar uiterst kleine deeltjes al schade kunnen aanrichten aan microchips of optische componenten. Voor de meeste bedrijven in farma, food en medtech zijn deze klassen niet relevant.

Hoe bepaal je welke ISO-klasse jouw proces vereist?

De juiste ISO-klasse bepaal je op basis van de gevoeligheid van je product of proces voor contaminatie. Stel jezelf drie kernvragen: welke deeltjesgrootte vormt een risico voor mijn product? Wat zijn de wettelijke of sectorspecifieke normen die voor mij gelden? En welke activiteiten vinden er in de ruimte plaats?

Een gestructureerde aanpak helpt hierbij:

  1. Analyseer je product en proces: Bepaal welke contaminanten een risico vormen. Gaat het om deeltjes, micro-organismen of beide? Een steriel geneesmiddel stelt andere eisen dan een precisiecomponent.
  2. Raadpleeg de toepasselijke normen: Sectoren als farma (GMP), medische hulpmiddelen (ISO 13485) en de halfgeleiderindustrie (SEMI-normen) hebben vaak specifieke richtlijnen die de minimale classificatie voorschrijven.
  3. Breng de activiteiten in kaart: Verschillende zones binnen één cleanroom kunnen verschillende klassen vereisen. Een vul- en afsluitlijn vraagt een strengere classificatie dan de omliggende productieruimte.
  4. Houd rekening met toekomstige groei: Een turnkey cleanroom volledig naar specificatie die nu voldoet aan ISO 8, maar later geüpgraded moet worden naar ISO 7, vraagt om een andere bouwtechnische aanpak vanaf het begin.

Het is ook verstandig om te kijken naar de toestand van de ruimte tijdens gebruik, in rust en leeg. ISO 14644-1 maakt onderscheid tussen deze drie toestanden, en de classificatie kan per toestand verschillen. Dit heeft directe gevolgen voor hoe je de ruimte ontwerpt en test.

Wat is het verschil tussen ISO-klassen en GMP-grades?

ISO-klassen en GMP-grades zijn twee verschillende classificatiesystemen die beide worden gebruikt in cleanrooms, maar vanuit een ander kader. ISO-klassen zijn een internationale technische norm voor de deeltjesconcentratie in de lucht. GMP-grades (A, B, C en D) zijn Europese regelgeving voor de farmaceutische productie en combineren deeltjeseisen met microbiologische normen.

De twee systemen overlappen gedeeltelijk. GMP Grade A (de strengste klasse, voor aseptische handelingen) komt overeen met ISO 5 voor deeltjes in rust. GMP Grade B correspondeert ook met ISO 5, maar dan tijdens gebruik. Grade C komt overeen met ISO 7 en Grade D met ISO 8. Het cruciale verschil is dat GMP-grades ook microbiologische limieten stellen, iets wat ISO 14644-1 niet doet.

Voor farmaceutische bedrijven zijn beide systemen relevant. De ISO-norm regelt de bouwkundige en technische classificatie van de ruimte; de GMP-richtlijnen (vastgelegd in EU GMP Annex 1) bepalen hoe de ruimte operationeel moet presteren en welke microbiologische monitoring vereist is. Een cleanroom die voldoet aan ISO 7 voldoet daarmee nog niet automatisch aan GMP Grade C, omdat de microbiologische eisen een apart validatietraject vereisen.

Welke fouten worden gemaakt bij het kiezen van een ISO-klasse?

De meest gemaakte fout is overclassificatie: een strengere ISO-klasse kiezen dan het proces vereist, uit voorzorg of onzekerheid. Dit leidt tot aanzienlijk hogere bouw- en exploitatiekosten, zonder dat het product of de veiligheid er beter van wordt. Maar ook onderclassificatie komt voor, met non-compliance en productrisico’s als gevolg.

Veelvoorkomende classificatiefouten op een rij

  • Classificatie gebaseerd op intuïtie in plaats van procesanalyse: Zonder een grondige risicoanalyse van het proces en het product is elke keuze een gok.
  • Geen rekening houden met activiteiten in de ruimte: De classificatie moet aansluiten op het gebruik tijdens productie, niet alleen op de lege of ingerichte toestand.
  • Vergeten van aangrenzende ruimtes: Een cleanroom functioneert niet op zichzelf. Sluizen, gowningruimtes en technische zones moeten worden meegenomen in de classificatie.
  • GMP-eisen en ISO-normen door elkaar halen: Zoals hierboven beschreven zijn dit twee verschillende kaders die allebei aandacht vereisen.
  • Geen rekening houden met toekomstige processen: Als je bedrijfsactiviteiten groeien of veranderen, kan een te rigide ontwerp later kostbaar zijn om aan te passen.

Een andere veelgemaakte fout is dat niet alle stakeholders worden betrokken bij de classificatiebeslissing. Productie, kwaliteit, facilitair en inkoop hebben elk een ander perspectief op de eisen, en een eenzijdige beslissing leidt vaak tot knelpunten later in het project.

Wanneer schakel je een cleanroomspecialist in voor de classificatie?

Je schakelt een cleanroomspecialist in zodra de classificatievraag verder gaat dan een eenvoudige normopzoeking. Dat is het geval wanneer meerdere zones verschillende klassen vereisen, wanneer GMP-compliance een rol speelt of wanneer je te maken hebt met bestaande installaties die de bouwkundige mogelijkheden beperken.

In de praktijk is het verstandig om al in de vroegste fase van het project een specialist te betrekken, bij voorkeur nog voordat het ontwerp wordt gemaakt. De classificatiekeuze heeft namelijk directe gevolgen voor de bouwkundige aanpak, de installatietechniek, de materiaalkeuze en de testprocedures. Een fout in deze fase is later duur om te corrigeren.

Specifieke situaties waarbij externe expertise onmisbaar is:

  • Je werkt in een gereguleerde omgeving (farma, medtech) en de classificatie moet aantoonbaar onderbouwd zijn voor een audit.
  • Je hebt te maken met meerdere productieprocessen in één ruimte met uiteenlopende reinheidsklassen.
  • Je bouwt rondom bestaande apparatuur of installaties die de luchtstroompatronen beïnvloeden.
  • Je wilt een bestaande cleanroom herclassificeren na een proceswijziging.

Hoe wij je helpen bij het kiezen van de juiste cleanroomclassificatie

Bij CTC Solutions, ons team van specialisten, begeleiden we je door het volledige classificatietraject, van de eerste procesanalyse tot de uiteindelijke oplevering en certificering. We combineren bouwkundige, installatietechnische en normatieve kennis in één integraal advies, zodat je niet met meerdere partijen hoeft te schakelen die elk een ander stukje van de puzzel zien.

Concreet helpen wij je met:

  • Een grondige risicoanalyse van je proces om de juiste ISO-klasse te bepalen, zonder over- of onderclassificatie.
  • Afstemming van ISO-normen en GMP-eisen, inclusief de documentatie die nodig is voor audits en certificering.
  • Ontwerp en bouw van de cleanroom, inclusief sluizen, gowningruimtes en aangrenzende zones, volledig afgestemd op de classificatie-eisen.
  • Coördinatie van alle bouwkundige en installatietechnische partners, zodat jij één aanspreekpunt hebt gedurende het gehele project.
  • Onderhoud en hercertificering na oplevering, zodat je cleanroom ook op de lange termijn aan de vereiste klasse voldoet.

Wil je weten welke ISO-klasse het beste past bij jouw situatie? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend adviesgesprek. We denken graag met je mee.