Van binnen ziet een cleanroom er strak, functioneel en opvallend leeg uit. De ruimte is ontworpen om deeltjes, stof en micro-organismen zo veel mogelijk te weren: gladde wanden, speciale vloeren, geen onnodige uitstekende delen en een doordacht luchtsysteem dat voortdurend gefilterde lucht aanvoert. Hoe strenger de cleanroomklasse, hoe strakker en gecontroleerder alles eruitziet. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over de binnenkant van een cleanroom.
Wat zijn de belangrijkste onderdelen van een cleanroom?
Een cleanroom bestaat uit zes kernonderdelen: een gefilterd luchtsysteem (HEPA- of ULPA-filters), gespecialiseerde wanden en plafonds, een antistatische of geleidende vloer, een sluissysteem, verlichting geïntegreerd in het plafond, en bewakings- en monitoringsapparatuur. Elk onderdeel draagt bij aan het beheersen van deeltjes, temperatuur, luchtvochtigheid en druk.
De wanden en het plafond bestaan doorgaans uit sandwichpanelen met een gladde, niet-poreuze afwerking. Er zijn geen richels of hoeken waar stof zich kan ophopen. Het plafond bevat filterunits die lucht gelijkmatig over de ruimte verdelen. De vloer is vlak, naadloos en gemakkelijk te reinigen, vaak uitgevoerd in epoxy of gecoat staal.
Monitoring is een integraal onderdeel van elke cleanroom. Sensoren meten continu de deeltjesconcentratie, temperatuur, relatieve luchtvochtigheid en het drukverschil ten opzichte van aangrenzende ruimtes. Zo is altijd inzichtelijk of de ruimte voldoet aan de vereiste classificatie.
Hoe werkt de luchtstroming in een cleanroom?
De luchtstroming in een cleanroom werkt via een gesloten systeem waarbij gefilterde lucht continu wordt aangevoerd, deeltjes worden afgevoerd en de lucht wordt gerecirculeerd via HEPA- of ULPA-filters. Er zijn twee hoofdtypen: laminaire stroming (unidirectioneel) en turbulente stroming (niet-unidirectioneel), elk geschikt voor verschillende reinheidsklassen.
Laminaire luchtstroming
Bij laminaire stroming beweegt de lucht in parallelle banen van het plafond naar de vloer, of horizontaal van wand naar wand. Dit type wordt gebruikt in de strengste cleanroomklassen (ISO 1 tot ISO 5) omdat het deeltjes direct en voorspelbaar afvoert zonder turbulentie. Productieprocessen in de halfgeleiderindustrie of bij steriele farmaceutische productie maken hier gebruik van.
Turbulente luchtstroming
Bij turbulente stroming wordt gefilterde lucht via plafondfilters ingeblazen en via roosters in de wanden of vloer afgevoerd. De lucht mengt zich door de ruimte, wat minder deeltjesbeheersing geeft dan laminaire stroming, maar voldoende is voor klassen zoals ISO 7 en ISO 8. Dit systeem is kostenefficiënter en wordt veel toegepast in de food- en chemische industrie.
In beide gevallen wordt er een overdruk gecreëerd ten opzichte van de omgeving, zodat bij het openen van een deur geen ongefiltreerde lucht naar binnen stroomt.
Welke materialen worden gebruikt in een cleanroom?
In een cleanroom worden uitsluitend materialen gebruikt die weinig of geen deeltjes afgeven, eenvoudig te reinigen zijn en bestand zijn tegen de gebruikte reinigingsmiddelen. Typische materialen zijn gecoat staal, aluminium, polyesterpanelen, epoxyvloeren en gehard glas. Hout, onbehandeld beton en gewoon textiel zijn niet toegestaan.
De wanden bestaan vrijwel altijd uit sandwichpanelen met een stalen of aluminium kern en een gladde laklaag. Verbindingen tussen panelen worden afgedicht met siliconenkit om naden te elimineren. Vloeren zijn naadloos en antistatisch uitgevoerd, zodat zowel stof als elektrostatische lading worden beheerst.
Ook de keuze van bevestigingsmaterialen, leidingen en kabeldoorvoeren is onderhevig aan strikte eisen. Alles wat de ruimte binnengaat, moet gecertificeerd zijn als cleanroomgeschikt. Zelfs de lijm of kit die wordt gebruikt bij de afwerking moet voldoen aan de vereiste emissienormen.
Wat is het verschil tussen een ISO 5 en een ISO 7 cleanroom van binnen?
Een ISO 5 cleanroom is van binnen aanzienlijk strakker ingericht dan een ISO 7 cleanroom. ISO 5 vereist laminaire luchtstroming, meer filteroppervlak, strengere materiaaleisen en doorgaans minder apparatuur en personeel in de ruimte. Een ISO 7 cleanroom heeft meer flexibiliteit in inrichting en luchtsysteem, maar kent nog steeds strenge eisen aan deeltjesconcentratie en hygiëne.
Het zichtbare verschil zit in het plafond: bij ISO 5 dekt het filteroppervlak vaak 80 tot 100 procent van het plafondoppervlak, terwijl dit bij ISO 7 aanzienlijk lager ligt. Ook de luchtverversingsgraad verschilt sterk: een ISO 5 ruimte ververst de lucht tientallen keren per uur vaker dan een ISO 7 ruimte.
Qua inrichting geldt: hoe strenger de klasse, hoe minder objecten er in de ruimte staan. In een ISO 5 omgeving is elk apparaat, elke kabel en elke handeling onderhevig aan strikte protocollen. In een ISO 7 ruimte is er meer ruimte voor operationele flexibiliteit, zoals meer werkstations of opslagmogelijkheden, mits die voldoen aan de materiaaleisen.
Welke apparatuur staat er typisch in een cleanroom?
In een cleanroom staat alleen apparatuur die strikt noodzakelijk is voor het productieproces en die voldoet aan de cleanroomspecificaties. Typische apparatuur omvat werkbanken met geïntegreerde HEPA-filters (LAF-kasten), procesapparatuur in roestvrij staal of gecoat aluminium, monitoringsapparatuur voor deeltjes en klimaat, en gespecialiseerde verlichting.
Alle apparatuur die in een cleanroom wordt geplaatst, moet cleanroomgeschikt zijn. Dat betekent: geen uitstekende schroeven, geen poreuze oppervlakken, geen onderdelen die stof of deeltjes kunnen afgeven. Apparatuur wordt vaak op wielen geplaatst zodat de vloer volledig gereinigd kan worden.
In farmaceutische cleanrooms tref je daarnaast isolatoren, vulmachines en sterilisatieapparatuur aan. In high-tech en semiconductor cleanrooms staan lithografiemachines, depositieovens en inspectiemicroscopen. Elke sector heeft zijn eigen apparatuurprofiel, maar de eisen aan reinheid en materiaalgeschiktheid zijn universeel.
Hoe ziet de sluis of gowning room van een cleanroom eruit?
De sluis of gowning room is de overgangsruimte tussen de gewone omgeving en de cleanroom zelf. Het is een neutrale zone waar medewerkers cleanroomkleding aantrekken, handen reinigen en zich ontdoen van externe besmettingsbronnen. De ruimte heeft dezelfde gladde afwerking als de cleanroom en bevat doorgaans kasten voor kleding, een wasgelegenheid en een luchtsas.
Een goed ontworpen gowning room volgt een duidelijke looprichting: vuil aan de ene kant, schoon aan de andere. Medewerkers passeren een schoenenreiniger of schoenenwisselbank, trekken cleanroomschoenen of overschoenen aan, gevolgd door een overall, handschoenen en een haarkap. Pas daarna betreden ze de eigenlijke cleanroom.
In strenger geclassificeerde omgevingen, zoals ISO 5 of farmaceutische Grade A/B ruimtes, bestaat het sluissysteem uit meerdere zones met toenemende reinheid. Elke zone heeft een iets hogere druk dan de vorige, zodat luchtstroming altijd van schoon naar minder schoon verloopt. Interlockdeuren zorgen ervoor dat nooit twee deuren tegelijk open zijn.
Hoe CTC Solutions helpt bij het ontwerpen en bouwen van een cleanroom
Een cleanroom bouwen vraagt om meer dan technische kennis alleen. Het vereist een integrale aanpak waarbij luchttechniek, bouwkunde, proceskennis en certificeringseisen samenkomen. Dat is precies waar wij bij CTC Solutions het verschil maken. Als onafhankelijk cleanroombouwmeester coördineren wij het volledige traject, van eerste advies tot en met oplevering en nazorg.
Wat wij bieden:
- Integraal ontwerp afgestemd op uw ISO-classificatie, procesbehoeften en sectorspecifieke normen (GMP, FDA, ISO 14644)
- Turnkey realisatie van uw cleanroom waarbij wij alle specialisten coördineren, zodat u één aanspreekpunt heeft
- Maatwerk luchttechniek met laminaire of turbulente stroming, afhankelijk van uw reinheidsklasse
- Cleanroomgeschikte materialen en apparatuur geselecteerd op basis van uw specifieke toepassing
- Sluis- en gowning room ontwerp dat aansluit op uw werkprocessen en personeelsstromen
- Certificering en onderhoud zodat uw cleanroom ook na oplevering blijft voldoen aan de vereiste normen
Of u nu een kleine precisieruimte nodig heeft of een grootschalige farmaceutische productiefaciliteit, wij denken met u mee vanaf dag één. Neem contact op met CTC Solutions en ontdek hoe wij uw cleanroomproject van concept tot realisatie brengen.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het bouwen van een cleanroom gemiddeld?
De bouwtijd van een cleanroom hangt sterk af van de omvang, complexiteit en vereiste ISO-classificatie. Een kleinere cleanroom (ISO 7 of ISO 8) kan in enkele weken tot twee maanden worden gerealiseerd, terwijl een grootschalige farmaceutische faciliteit met strikte GMP-eisen al snel zes maanden of langer in beslag neemt. Houd daarnaast rekening met de tijd voor engineering, vergunningen en de verplichte kwalificatie- en certificeringsfase vóór ingebruikname.
Wat zijn de meest voorkomende fouten bij het inrichten van een cleanroom?
Een veelgemaakte fout is het gebruik van niet-gecertificeerde materialen of standaardapparatuur die deeltjes afgeeft, zoals gewone kartonnen dozen of onbehandelde houten pallets. Ook wordt de gowning room regelmatig onderschat: een slecht ontworpen sluissysteem is een van de grootste bronnen van besmetting. Verder zien we dat monitoring pas achteraf wordt toegevoegd in plaats van integraal in het ontwerp te worden meegenomen, wat leidt tot blinde vlekken in de kwaliteitscontrole.
Hoe onderhoud ik een cleanroom om de ISO-classificatie te behouden?
Regelmatig onderhoud bestaat uit een combinatie van dagelijkse reinigingsprotocollen, periodieke vervanging van HEPA- of ULPA-filters en geplande hercertificering volgens ISO 14644. Sensoren en monitoringssystemen moeten regelmatig worden gekalibreerd om betrouwbare meetdata te garanderen. Het is sterk aanbevolen om een gestructureerd onderhoudsplan op te stellen bij oplevering, zodat de cleanroom ook op lange termijn blijft voldoen aan de vereiste klasse.
Kan een bestaande ruimte worden omgebouwd tot een cleanroom?
Ja, een bestaande ruimte kan in veel gevallen worden omgebouwd tot een cleanroom, maar dit vereist een grondige technische beoordeling van de huidige bouwkundige staat, het luchtsysteem en de elektrische installaties. De haalbaarheid hangt sterk af van de gewenste ISO-klasse: een ISO 8 ruimte is relatief eenvoudig te realiseren in een bestaand gebouw, terwijl ISO 5 of hoger vaak ingrijpende aanpassingen vereist. Een onafhankelijke cleanroomspecialist kan beoordelen of renovatie kostenefficiënter is dan nieuwbouw.
Hoeveel personen mogen er tegelijk in een cleanroom aanwezig zijn?
Het maximale aantal personen in een cleanroom wordt bepaald door de ISO-classificatie en de oppervlakte van de ruimte, omdat elke persoon een significante bron van deeltjes en micro-organismen is. In een ISO 5 omgeving wordt het aantal aanwezigen tot een absoluut minimum beperkt, vaak niet meer dan één of twee personen per werkplek. In minder strenge klassen zoals ISO 7 of ISO 8 is meer personeel toegestaan, maar ook daar geldt dat elke extra persoon de deeltjesbelasting verhoogt en dus invloed heeft op de reinheidsklasse.
Wat kost een cleanroom en welke factoren beïnvloeden de prijs?
De kosten van een cleanroom variëren enorm en worden bepaald door factoren zoals de vereiste ISO-klasse, het type luchtstroming, de oppervlakte, de gebruikte materialen en de sectorspecifieke certificeringseisen. Een eenvoudige ISO 8 cleanroom van beperkte omvang begint al snel bij tienduizenden euro’s, terwijl een volwaardige farmaceutische productiefaciliteit met GMP-certificering in de miljoenen kan lopen. Het is verstandig om al in de ontwerpfase een gedetailleerde kostenraming te laten maken, zodat u niet voor verrassingen komt te staan tijdens de realisatie.
Welke kleding is verplicht in een cleanroom en waarom?
De verplichte cleanroomkleding hangt af van de ISO-classificatie en omvat minimaal een overall, haarkap, handschoenen en cleanroomschoenen of overschoenen. In strengere omgevingen zoals ISO 5 of farmaceutische Grade A/B zones is ook een gezichtsmasker, bril of volledig afsluitend pak verplicht. Deze kleding is speciaal gemaakt van niet-pluizende, antistatische materialen die voorkomen dat huid, haar en kledingvezels deeltjes in de ruimte brengen, want de mens is verreweg de grootste bron van besmetting in een cleanroom.