Cleanrooms worden ingedeeld in klassen op basis van de hoeveelheid deeltjes die in de lucht aanwezig mogen zijn. Binnen die classificaties zijn klasse A en klasse B twee van de meest veeleisende omgevingen die er zijn — en ze worden vooral toegepast in sectoren waar de kleinste verontreiniging grote gevolgen kan hebben. Als je werkt in de farmaceutische industrie of een vergelijkbare, gereguleerde sector, is het essentieel om het verschil te begrijpen.
In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over cleanroomklasse A en cleanroomklasse B, van de basisdefinities tot de certificeringseisen en de meest gemaakte fouten in de praktijk.
Wat is een cleanroom klasse A en klasse B?
Cleanroomklasse A is de strengste cleanroomclassificatie en wordt gebruikt voor kritische processen waarbij direct contact met een product plaatsvindt, zoals het vullen van injectieflacons of het werken met open, steriele producten. Klasse B is de achtergrondomgeving die klasse A ondersteunt en omringt, en stelt eveneens zeer hoge eisen aan de luchtkwaliteit.
Beide klassen vallen onder de GMP-richtlijnen (Good Manufacturing Practice) en zijn specifiek gedefinieerd in de Europese GMP-bijlage 1, die van toepassing is op de productie van steriele geneesmiddelen. Klasse A wordt doorgaans gerealiseerd met behulp van een LAF-kast (Laminar Air Flow) of een isolator, waarbij de lucht via een gecontroleerde, eenrichtingsluchtstroom wordt geleid. Klasse B vormt de directe omgeving rondom die klasse A-zone en moet ook zelfstandig voldoen aan strenge partikellimieten.
Welke normen gelden voor klasse A en klasse B?
Voor klasse A en klasse B gelden de partikellimieten uit GMP Annex 1 en de norm ISO 14644-1. In rust mag klasse A maximaal 3.520 deeltjes per kubieke meter bevatten van 0,5 micrometer of groter. In bedrijf geldt dezelfde limiet. Klasse B mag in rust dezelfde concentratie hebben, maar in bedrijf liggen de toegestane waarden hoger.
Naast partikellimieten gelden er ook microbiologische normen. Voor klasse A is de toegestane microbiologische belasting in de lucht minder dan 1 CFU per kubieke meter (colony-forming unit), terwijl klasse B in bedrijf maximaal 10 CFU per kubieke meter mag bevatten. Deze microbiologische eisen worden gemonitord via settle plates, contactplaten en handschoentests. De combinatie van partikelmetingen en microbiologische monitoring bepaalt of een ruimte daadwerkelijk aan de classificatie voldoet.
Wat is het verschil tussen klasse A en klasse B in de praktijk?
Het belangrijkste praktische verschil is de functie: klasse A is de werkzone waar het kritische proces plaatsvindt; klasse B is de beschermende omgeving eromheen. Klasse A vereist altijd een gecontroleerde luchtstroom via LAF of een isolator, terwijl klasse B werkt met een conventioneel, turbulent ventilatiesysteem met een hoge luchtverversingsfrequentie.
In de dagelijkse praktijk betekent dit ook een verschil in toegangsprotocollen en kledingvereisten. In klasse B dragen medewerkers volledige steriele kleding, inclusief gezichtsmasker, haarbedekking en steriele handschoenen. In klasse A komen medewerkers idealiter helemaal niet, of zo min mogelijk, omdat de aanwezigheid van mensen de grootste bron van verontreiniging is. Processen in klasse A zijn daarom steeds vaker geautomatiseerd of worden uitgevoerd met isolatortechnologie.
Verschil in luchtbehandeling
Klasse A vereist een eenrichtingsluchtstroom met een snelheid van doorgaans 0,45 meter per seconde, zodat deeltjes direct worden afgevoerd. Klasse B werkt met een hoge luchtverversing, maar zonder die strakke eenrichtingsluchtstroom. Dit verschil in luchtbehandeling heeft directe gevolgen voor het ontwerp van het HVAC-systeem en de investering die daarmee gepaard gaat.
Wanneer is een klasse A cleanroom verplicht?
Een cleanroomklasse A is verplicht bij de productie van steriele farmaceutische producten waarbij het eindproduct niet terminaal gesteriliseerd kan worden. Denk aan aseptisch vullen, het samenvoegen van steriele componenten en het werken met open producten die direct in contact komen met een patiënt.
De verplichting vloeit voort uit GMP Annex 1, die wordt gehandhaafd door toezichthouders zoals de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) in Nederland en de EMA op Europees niveau. Buiten de farmaceutische industrie kan klasse A ook vereist zijn in specifieke onderdelen van de productie van medische hulpmiddelen of bij geavanceerde celtherapieën. Het is altijd de risicoanalyse van het productieproces, gecombineerd met de regelgevende eisen, die bepaalt of klasse A noodzakelijk is.
Hoe wordt een cleanroom klasse A of B gecertificeerd?
Een cleanroomklasse A of B wordt gecertificeerd via een combinatie van partikeltelmetingen, luchtsnelheidsmetingen, drukmetingen en microbiologische monitoring, uitgevoerd door een geaccrediteerde partij volgens ISO 14644-1 en de GMP-richtlijnen. Certificering vindt plaats zowel in rust als in bedrijf.
Het certificeringsproces bestaat doorgaans uit de volgende stappen:
- Installatiekwalificatie (IQ): verificatie dat de installatie correct is gebouwd en voldoet aan de specificaties
- Operationele kwalificatie (OQ): verificatie dat alle systemen correct functioneren onder operationele condities
- Performancekwalificatie (PQ): verificatie dat de cleanroom consistent presteert onder werkelijke productieomstandigheden
- Partikeltelmetingen op meerdere meetpunten in de ruimte
- Microbiologische monitoring via settle plates en actieve luchtbemonstering
Na de initiële certificering is periodieke hercertificering verplicht, minimaal jaarlijks voor partikelmetingen en met een hogere frequentie voor microbiologische controles. Documentatie van alle metingen is essentieel voor GMP-compliance en audits door toezichthouders.
Welke fouten worden gemaakt bij het bouwen van klasse A en B cleanrooms?
De meest voorkomende fouten bij het bouwen van klasse A- en klasse B-cleanrooms zijn een onderschatting van de HVAC-eisen, onvoldoende aandacht voor de overdrukopbouw tussen zones en het te laat betrekken van de gebruiker bij het ontwerp. Deze fouten leiden tot dure aanpassingen na oplevering of zelfs tot het niet behalen van de classificatie.
Andere veelgemaakte fouten zijn:
- Onvoldoende aandacht voor de gowningruimtes en het sluisontwerp, waardoor kruisbesmetting mogelijk blijft
- Verkeerde materiaalkeuze voor wanden en vloeren, met naden of oppervlakken die moeilijk te reinigen zijn
- Het ontbreken van een gevalideerd schoonmaakprotocol al in de ontwerpfase
- Te weinig redundantie in HVAC-systemen, waardoor uitval direct leidt tot productiestilstand
- Onvoldoende documentatie tijdens de bouwfase, wat problemen geeft bij de kwalificatie
Een klasse A-omgeving vereist bovendien dat elk detail in het ontwerp is onderbouwd vanuit een risicoanalyse. Ontwerpers en bouwers die hier geen ervaring mee hebben, onderschatten hoe streng toezichthouders tijdens inspecties naar de onderbouwing kijken.
Hoe CTC Solutions helpt bij cleanroom klasse A en B-projecten
Het realiseren van een cleanroomklasse A of B is een van de meest complexe bouwopgaven binnen gereguleerde omgevingen. Wij als ervaren cleanroom specialist begeleiden dit traject van begin tot eind, zodat u zich kunt richten op uw kernproces. Wat wij bieden:
- Integraal ontwerp afgestemd op uw GMP-classificatie-eisen, inclusief HVAC-ontwerp, sluisindeling en materiaalkeuze
- Coördinatie van alle disciplines — van bouwkundige partijen tot installatietechnici en certificerende instanties
- Volledige documentatieondersteuning voor IQ, OQ en PQ, zodat u klaar bent voor iedere audit
- Turnkey oplevering van uw cleanroom inclusief nazorg en periodiek onderhoud van uw cleanroom
- Ervaring met de meest veeleisende omgevingen in de farmaceutische, medische en high-techindustrie
Wilt u weten wat een klasse A- of B-cleanroom voor uw specifieke situatie betekent? Neem contact op met CTC Solutions voor een vrijblijvend adviesgesprek. Wij denken graag met u mee, van de eerste vraag tot de definitieve oplevering.