Hoe worden deeltjes gemeten in een cleanroom?

In een cleanroom draait alles om controle: controle over temperatuur, luchtvochtigheid, luchtstroming en bovenal de hoeveelheid deeltjes in de lucht. Maar hoe weet je eigenlijk of een cleanroom aan de gestelde eisen voldoet? Dat begint bij het meten van deeltjes. Of je nu werkt in de farmaceutische industrie, de halfgeleiderindustrie of de voedselproductie: het correct meten van deeltjes in een cleanroom is een fundamenteel onderdeel van kwaliteitsborging en certificering.

In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over deeltjesmetingen in cleanrooms. Van de werking van een deeltjesteller tot veelgemaakte meetfouten: na het lezen weet je precies hoe dit proces in zijn werk gaat.

Wat zijn deeltjes in een cleanroom en waarom worden ze gemeten?

Deeltjes in een cleanroom zijn microscopisch kleine vaste of vloeibare stofjes die in de lucht zweven, zoals stofdeeltjes, huidschilfers, micro-organismen of productieresiduen. Ze worden gemeten omdat zelfs een kleine concentratie van deze deeltjes productieprocessen kan verstoren, producten kan verontreinigen of de patiëntveiligheid in gevaar kan brengen.

In een cleanroom voor de farmaceutische industrie kan één enkel deeltje op een steriel product leiden tot afkeuring van een volledige batch. In de halfgeleiderindustrie kunnen deeltjes kleiner dan een micrometer al zorgen voor defecten in chips. Meten is dus niet alleen een formele verplichting, maar ook een directe bescherming van productkwaliteit en bedrijfscontinuïteit.

Deeltjesmetingen vormen ook de basis voor de officiële classificatie van een cleanroom. Zonder betrouwbare meetgegevens is het onmogelijk om aan te tonen dat een ruimte voldoet aan de geldende normen.

Hoe werkt een deeltjesteller in een cleanroom?

Een deeltjesteller, ook wel een particle counter genoemd, werkt op basis van laserverstrooiing. Het apparaat zuigt lucht aan en laat die door een laserbundel stromen. Wanneer een deeltje de laser passeert, verstrooit het licht. De sensor detecteert dit en registreert zowel het aantal deeltjes als hun grootte.

Moderne deeltjestellers kunnen duizenden deeltjes per seconde analyseren en geven real-time resultaten weer. Ze zijn verkrijgbaar als draagbare apparaten voor steekproefmetingen, maar ook als vaste monitoringsystemen die continu de luchtkwaliteit bewaken. Voor kritische omgevingen, zoals aseptische productieruimtes, wordt continue monitoring steeds vaker als standaard beschouwd.

Draagbare versus vaste deeltjestellers

Een draagbare deeltjesteller is flexibel inzetbaar en geschikt voor periodieke classificatiemetingen op verschillende meetpunten. Een vast geïnstalleerd systeem biedt continue bewaking en slaat alle data automatisch op, wat handig is voor audits en trendanalyse. De keuze hangt af van de risicoklasse van de ruimte en de geldende regelgeving.

Welke deeltjesgroottes worden gemeten in een cleanroom?

In een cleanroom worden doorgaans deeltjes van 0,1 micrometer tot 5 micrometer gemeten, afhankelijk van de ISO-klasse en het toepassingsgebied. De meest gebruikte referentiegroottes zijn 0,1 µm, 0,2 µm, 0,3 µm, 0,5 µm, 1 µm en 5 µm.

De keuze voor een specifieke deeltjesgrootte hangt samen met het productieproces. In de halfgeleiderindustrie zijn de kleinste deeltjes het meest kritisch, omdat chips steeds fijner worden. In de farmaceutische sector ligt de focus vaak op deeltjes van 0,5 µm en 5 µm, omdat deze maten zijn vastgelegd in normen zoals ISO 14644 en GMP-richtlijnen.

  • 0,1 tot 0,3 µm: relevant voor ultra-precisieomgevingen zoals de halfgeleiderindustrie
  • 0,5 µm: de standaardreferentiemaat voor ISO-classificatie
  • 5 µm: indicator voor grotere deeltjes zoals huidschilfers en vezels

Wat is het verschil tussen ISO-klassen en hoe bepalen metingen de classificatie?

ISO-klassen geven aan hoeveel deeltjes per kubieke meter lucht zijn toegestaan bij een bepaalde deeltjesgrootte. Hoe lager het ISO-getal, hoe schoner de ruimte. Een ISO 1-cleanroom is extreem schoon, terwijl een ISO 9-ruimte vergelijkbaar is met gewone buitenlucht.

De classificatie wordt bepaald door metingen op meerdere punten in de ruimte te vergelijken met de maximale deeltjesconcentraties uit de ISO 14644-1-norm. Als alle meetpunten binnen de vastgestelde grenzen vallen, ontvangt de ruimte de bijbehorende ISO-klasse. Valt ook maar één meting buiten de norm, dan voldoet de ruimte niet aan die classificatie.

Hoe ISO-klassen worden gebruikt in de praktijk

In de farmaceutische industrie worden ISO-klassen gekoppeld aan GMP-grades (A, B, C en D). Een GMP Grade A-zone correspondeert ruwweg met ISO 5. In de hightechsector hanteert men doorgaans de ISO-klassen direct, zonder aanvullende grading. Elk toepassingsgebied heeft zijn eigen eisen, maar de meetmethode blijft gebaseerd op dezelfde ISO 14644-standaard.

Hoe vaak moeten deeltjes worden gemeten in een cleanroom?

De meetfrequentie hangt af van de ISO-klasse van de ruimte en de geldende regelgeving. Voor ISO-klassen 1 tot en met 5 schrijft ISO 14644-2 voor dat minimaal elke zes maanden een verificatiemeting plaatsvindt. Voor klassen 6 tot en met 9 geldt een maximaal interval van twaalf maanden.

Naast deze periodieke classificatiemetingen is het raadzaam om risicogericht aanvullende metingen uit te voeren. Denk aan metingen na een verbouwing, na vervanging van HEPA-filters, na een productieonderbreking of wanneer er aanwijzingen zijn voor verhoogde contaminatie. In streng gereguleerde omgevingen, zoals steriele productieruimtes, vindt continue monitoring plaats als aanvulling op de periodieke classificaties.

Wat zijn veelgemaakte fouten bij het meten van deeltjes in een cleanroom?

De meest voorkomende fouten bij het meten van deeltjes in een cleanroom zijn: te weinig meetpunten kiezen, meten op het verkeerde moment, onvoldoende kalibratie van de deeltjesteller en het niet naleven van de juiste meetprocedures uit ISO 14644.

Een concrete fout die regelmatig voorkomt, is meten terwijl de ruimte niet in de juiste operationele staat verkeert. ISO 14644 onderscheidt drie staten: as-built (leeg en zonder personeel), at-rest (ingericht maar zonder activiteit) en operational (in gebruik). Metingen in de verkeerde staat leiden tot resultaten die niet representatief zijn voor de werkelijke werkomstandigheden.

  • Te weinig meetpunten: ISO 14644 schrijft een minimumaantal meetpunten voor op basis van de vloeroppervlakte. Minder punten leidt tot onbetrouwbare resultaten.
  • Ongekalibreerde apparatuur: Een deeltjesteller die niet regelmatig is gekalibreerd, geeft afwijkende waarden die tot verkeerde conclusies leiden.
  • Meten tijdens verstoringen: Activiteiten van medewerkers, open deuren of lopende bouwwerkzaamheden beïnvloeden het deeltjesgehalte sterk.
  • Verkeerde monsternamesnelheid: De meetsnelheid en monsterduur moeten aansluiten bij de eisen van de norm; anders zijn de statistische resultaten ongeldig.

Een goed opgesteld meetprotocol, uitgevoerd door een gecertificeerde partij met bewezen expertise, voorkomt deze fouten en zorgt voor meetresultaten die juridisch en technisch houdbaar zijn.

Hoe CTC Solutions helpt bij deeltjesmetingen in uw cleanroom

Een cleanroom bouwen en volledig opleveren is één ding, maar aantonen dat die ruimte ook daadwerkelijk voldoet aan de vereiste ISO-klasse is een vak apart. Wij begeleiden het volledige traject: van het ontwerp en de bouw tot de certificering en het onderhoud van uw cleanroom. Daarmee zorgen we ervoor dat deeltjesmetingen geen verrassing achteraf zijn, maar een bevestiging van wat we vooraf samen hebben vastgelegd.

Wat we voor u kunnen doen op het gebied van cleanroomrealisatie en kwaliteitsborging:

  • Ontwerp van cleanrooms, afgestemd op uw vereiste ISO-klasse, GMP-grade of sectorspecifieke norm
  • Volledige coördinatie van bouwkundige en installatietechnische partijen, zodat u één aanspreekpunt heeft
  • Begeleiding bij de classificatiemetingen en certificering na oplevering
  • Onderhoudscontracten inclusief periodieke verificatiemetingen conform ISO 14644-2
  • Advies bij uitbreiding of aanpassing van bestaande cleanrooms

Of u nu een nieuwe cleanroom wilt laten bouwen of uw bestaande ruimte wilt laten certificeren: neem contact op met CTC Solutions en ontdek hoe wij complexe cleanroomtrajecten omzetten in een helder, behapbaar proces met een gegarandeerd eindresultaat.