Een cleanroom is zo goed als de manier waarop hij wordt beheerd. Zelfs de meest geavanceerd gebouwde cleanroom verliest zijn waarde als de dagelijkse schoonmaak, het gedrag van medewerkers en de technische systemen niet op orde zijn. Voor bedrijven in de farma, hightech, medtech of food is dat geen detail — het is de kern van hun productieproces.
In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over hoe een cleanroom schoon wordt gehouden. Van luchtzuivering tot schoonmaakprotocollen, van kledingvoorschriften tot certificering: alles wat u moet weten om een gecontroleerde omgeving ook echt gecontroleerd te houden.
Wat is contaminatiebeheersing in een cleanroom?
Contaminatiebeheersing in een cleanroom is het geheel aan maatregelen dat voorkomt dat deeltjes, micro-organismen of chemische stoffen de gecontroleerde omgeving binnendringen of zich daarin verspreiden. Het omvat technische systemen, schoonmaakprocedures, gedragsregels en monitoring — allemaal gericht op het handhaven van de vastgestelde reinheidsklasse.
Een cleanroom wordt ingedeeld volgens normen zoals ISO 14644 of EU GMP. Die normen bepalen hoeveel deeltjes per kubieke meter lucht zijn toegestaan, afhankelijk van de toepassing. Hoe lager het ISO-getal, hoe strenger de eisen. Een ISO 5-cleanroom mag bijvoorbeeld aanzienlijk minder deeltjes bevatten dan een ISO 8-ruimte.
Contaminatie kan uit verschillende bronnen komen. Mensen zijn veruit de grootste bron: huid, haar, kleding en ademhaling brengen voortdurend deeltjes en micro-organismen de ruimte in. Daarnaast spelen materialen, apparatuur, processen en zelfs de bouwstructuur zelf een rol. Effectieve contaminatiebeheersing pakt al deze bronnen tegelijk aan.
Hoe werkt het luchtzuiveringssysteem in een cleanroom?
Het luchtzuiveringssysteem in een cleanroom filtert en circuleert lucht continu via HEPA- of ULPA-filters, die respectievelijk 99,97% en 99,9995% van de deeltjes tegenhouden. Door een constante overdruk te handhaven ten opzichte van aangrenzende ruimtes, wordt voorkomen dat ongefiltreerde lucht naar binnen stroomt.
HEPA-filters en luchtstroompatronen
HEPA-filters (High Efficiency Particulate Air) zijn de ruggengraat van elk cleanroomluchtsysteem. Ze vangen deeltjes van 0,3 micrometer en groter op met een zeer hoge efficiëntie. In kritieke cleanrooms worden ULPA-filters ingezet voor nóg kleinere deeltjes. De filters zijn in het plafond verwerkt en zorgen voor een neerwaartse, laminaire luchtstroom die deeltjes richting de vloer transporteert, waar ze worden afgevoerd.
Het luchtstroompatroon is bewust ontworpen. In de meest kritieke zones stroomt de lucht verticaal en uniform omlaag — dit heet laminaire of unidirectionele stroming. In minder kritieke cleanrooms wordt turbulente menging gebruikt, waarbij lucht via meerdere punten wordt ingeblazen en afgezogen. Welk systeem geschikt is, hangt af van de vereiste ISO-klasse en het productieproces.
Overdruk en sluizenprincipe
Naast filtratie speelt overdruk een cruciale rol. De cleanroom staat onder een hogere luchtdruk dan de omgeving, zodat bij het openen van een deur de lucht naar buiten stroomt in plaats van naar binnen. Via een sluizensysteem — ook wel gowning room of airlock genoemd — wordt de overgang van buiten naar binnen gecontroleerd, zodat de reinheid van de cleanroom niet in gevaar komt.
Welke schoonmaakprotocollen gelden in een cleanroom?
Schoonmaakprotocollen in een cleanroom zijn gestandaardiseerde procedures die bepalen welke oppervlakken worden gereinigd, hoe vaak, met welke middelen en in welke volgorde. Ze zijn vastgelegd in SOP’s (Standard Operating Procedures) en vormen een onmisbaar onderdeel van het kwaliteitssysteem.
De schoonmaak verloopt altijd van schoon naar minder schoon en van boven naar beneden. Zo voorkomt u dat vuil van lagere oppervlakken naar hogere wordt overgebracht. Desinfectiemiddelen worden geroteerd om resistentievorming bij micro-organismen te voorkomen — een principe dat in de farmaceutische industrie verplicht is onder GMP-richtlijnen.
Schoonmaakmaterialen zelf moeten ook aan strenge eisen voldoen. Moppenkoppen, doekjes en sponzen zijn speciaal ontwikkeld voor cleanroomgebruik: vezelvrij, niet-pluizend en bestand tegen desinfectiemiddelen. Gewone schoonmaakproducten uit de supermarkt zijn in een cleanroom absoluut niet geschikt. Ook het water dat wordt gebruikt is van belang: voor de meest kritieke ruimtes wordt gezuiverd water of Water for Injection (WFI) gebruikt.
Welke kleding- en gedragsregels gelden voor cleanroommedewerkers?
Cleanroommedewerkers dragen speciale beschermende kleding die voorkomt dat huid, haar en kleding deeltjes in de ruimte brengen. Afhankelijk van de reinheidsklasse kan dit variëren van een eenvoudig haarnetje en een jas tot een volledig gesloten overall, handschoenen, overschoenen en een gezichtsmasker.
Het aantrekken van cleanroomkleding volgt een vaste volgorde en vindt plaats in de gowning room. Die volgorde is niet willekeurig: elke stap is ontworpen om te voorkomen dat eerder aangetrokken kleding opnieuw wordt gecontamineerd. Medewerkers worden hierin getraind en de naleving wordt regelmatig gecontroleerd.
Naast kleding gelden ook strikte gedragsregels. Denk aan:
- Geen sieraden, make-up of nagellak dragen
- Niet rennen of snelle bewegingen maken die luchtstromen verstoren
- Niet eten, drinken of roken in of nabij de cleanroom
- Materialen en apparatuur reinigen voordat ze de ruimte ingaan
- Ziekte melden en bij twijfel buiten de cleanroom blijven
Mensen zijn de grootste bron van contaminatie in een cleanroom. Goed opgeleide medewerkers die de regels begrijpen en naleven, zijn daarmee ook de belangrijkste bescherming.
Hoe wordt de reinheid van een cleanroom gemeten en gecertificeerd?
De reinheid van een cleanroom wordt gemeten door het tellen van deeltjes in de lucht met een deeltjesteller, aangevuld met microbiologische monitoring en oppervlaktemetingen. Op basis van deze metingen wordt bepaald of de ruimte voldoet aan de vereiste ISO-klasse of GMP-graad, wat leidt tot certificering.
Certificering volgens ISO 14644 vindt plaats in drie staten: “as built” (leeg en gereed), “at rest” (ingericht maar zonder personeel) en “in operation” (in gebruik). De strengste meting is de operationele staat, want dan zijn mensen en processen aanwezig en is de kans op contaminatie het grootst. Periodieke hercertificering is verplicht om de status te behouden.
Naast deeltjesmetingen omvat monitoring ook luchtstroom- en drukmetingen, temperatuur- en vochtigheidsregistratie en, in farmaceutische omgevingen, microbiologische bemonstering van lucht en oppervlakken. Al deze gegevens worden gedocumenteerd als onderdeel van het kwaliteitssysteem en zijn essentieel bij inspecties door autoriteiten zoals de NVWA of FDA.
Wat zijn de meest gemaakte fouten bij het schoon houden van een cleanroom?
De meest gemaakte fouten bij het schoon houden van een cleanroom zijn onvoldoende training van medewerkers, het gebruik van verkeerde schoonmaakmaterialen, het overslaan van schoonmaakstappen onder tijdsdruk en het niet consequent opvolgen van gowningprocedures. Elk van deze fouten kan de reinheidsklasse in gevaar brengen.
Een veelvoorkomend probleem is dat schoonmaakprocedures wel op papier staan, maar in de praktijk niet consequent worden gevolgd. Dit gebeurt vaak wanneer medewerkers niet goed begrijpen waarom een bepaalde stap noodzakelijk is. Training die niet alleen het “wat”, maar ook het “waarom” uitlegt, is daarin veel effectiever.
Andere veelgemaakte fouten zijn:
- Desinfectiemiddelen niet roteren, waardoor resistentie kan ontstaan
- Schoonmaken in de verkeerde volgorde, waardoor vuil wordt verspreid
- Niet-gecertificeerde schoonmaakmaterialen gebruiken die zelf deeltjes afgeven
- Onvoldoende aandacht voor moeilijk bereikbare plekken zoals hoeken, naden en technische doorgangen
- Te lang wachten met het vervangen van HEPA-filters of het uitvoeren van onderhoud
Het onderschatten van menselijk gedrag is misschien wel de grootste fout. Zelfs een perfect gebouwde cleanroom met state-of-the-art luchtzuivering kan zijn reinheidsklasse niet handhaven als de mensen die er werken de regels niet kennen of niet naleven.
Hoe CTC Solutions helpt bij het schoon houden van uw cleanroom
Een cleanroom schoon houden begint al bij het ontwerp. Wij bij CTC Solutions, uw cleanroom specialist begeleiden uw cleanroomproject van begin tot eind, waarbij we niet alleen bouwen, maar er ook voor zorgen dat uw ruimte structureel beheersbaar blijft. Dat doen we concreet op de volgende manieren:
- Integraal ontwerp: We ontwerpen cleanrooms waarbij reinigbaarheid, luchtstroompatronen en materiaalkeuze al in de ontwerpfase worden geoptimaliseerd voor minimale contaminatierisico’s.
- Technische installaties: We coördineren en realiseren alle installatietechnische onderdelen, inclusief HEPA-filtersystemen, sluizen en drukregeling, volledig afgestemd op uw ISO-klasse of GMP-graad.
- Certificering en kwalificatie: We ondersteunen bij het certificeringsproces volgens ISO 14644 en GMP-richtlijnen, zodat uw ruimte aantoonbaar voldoet aan de gestelde eisen.
- Onderhoud en nazorg: Na oplevering bieden we structureel onderhoud aan, zodat uw cleanroom ook op de lange termijn blijft presteren zoals ontworpen.
- Turnkeyaanpak: Van advies en pre-engineering tot bouw en oplevering — wij zijn uw enige aanspreekpunt en bewaken het overzicht over alle betrokken disciplines. Meer weten over onze complete turnkey cleanroom oplossingen?
Wilt u weten hoe wij uw cleanroom optimaal inrichten voor duurzame reinheid en compliance? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend adviesgesprek en ontdek wat CTC Solutions voor uw specifieke situatie kan betekenen.